Ο Διόδωρος Ταρσού για τον Αδάμ και τον Χριστό

     Τον 4^ο αιώνα μ.Χ. οι θεολογικές ζυμώσεις ήταν έντονες και καμία βιβλική ερμηνεία δεν θεωρούνταν αυτονόητα ως παραδοσιακή. Εκτός από τον Αρειανισμό, υπήρχαν και άλλες θεολογικές τάσεις όπως ο Σαβελλιανισμός, ο Μανιχαϊσμός και οι ακόλουθοι του Παύλου του Σαμοσατέως. Ήδη από τον 3^ο αιώνα άρχισαν να διαμορφώνονται  δύο θεολογικές σχολές σκέψης, η Αλεξανδρινή και η Αντιοχειανή, που αντιμάχονταν η μία την άλλη. Σαφώς υπήρχαν και μετριοπαθείς θεολόγοι που προσπαθούσαν να τηρήσουν τις ισορροπίες ανάμεσα στις ακρότητες των δύο προαναφερθέντων σχολών.

       Οι δύο αυτές σχολές θεολογικής σκέψης, αργότερα τον 5^ο αιώνα, ήρθαν σε σύγκρουση για ακόμη μία φορά και εκπροσωπήθηκαν από τον Κύριλλο Αλεξανδρείας και τον Νεστόριο, οδηγώντας σε δύο χριστολογικές ακρότητες. Η Αλεξανδρινή σχολή στον Μονοφυσιτισμό και η Αντιοχειανή στον Νεστοριανισμό. Η Σύνοδος της Χαλκηδόνας το 451μ.Χ. προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα σε αυτές τις δύο θεολογικές ακρότητες, παίρνοντας στοιχεία και από τις δύο και καταλήγοντας στην δογματική θεώρηση του Χριστού ως ενός προσώπου «εν δύο φύσεσι», αποτελούμενου από δύο τέλειες φύσεις, την θεία και την ανθρώπινη. 

 

       Τον 4^ο αιώνα, ο Διόδωρος Ταρσού είναι ο κύριος εκπρόσωπος της αντιοχειανής σχολής, έχοντας ως αντίπαλο τον σύγχρονό του Απολλινάριο Λαοδικείας. Ίσως δύο από τα σπουδαιότερα και πιο μορφωμένα πνεύματα του 4^ου αιώνα. Σπούδασε ελληνική φιλοσοφία στην Αθήνα μαζί με τον Μέγα Βασίλειο και ήταν ασκητικός. Έγραψε διατριβές κατά του αρειανισμού, της μαγείας, της αστρολογίας και κατά του Απολλιναρίου Λαοδικείας, οι οποίες δεν σώζονται. Σώζονται όμως πολλά ερμηνευτικά του σχόλια στην Αγία Γραφή. Μαθητές του υπήρξαν ο Θεόδωρος Μοψουεστίας και ο άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος. Ο Διόδωρος ήταν από τους πρώτους που εφάρμοσαν την ιστορικογραμματική ερμηνευτική των Γραφών.

      Ερμηνεύοντας το χωρίο της Προς Ρωμαίους 5:18-19 του αποστόλου Παύλου: 

«¹⁸Ἄρα οὖν ὡς διʼ ἑνὸς παραπτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς κατάκριμα, οὕτως καὶ διʼ ἑνὸς δικαιώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς δικαίωσιν ζωῆς· ¹⁹ὥσπερ γὰρ διὰ τῆς παρακοῆς τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου ἁμαρτωλοὶ κατεστάθησαν οἱ πολλοί, οὕτως καὶ διὰ τῆς ὑπακοῆς τοῦ ἑνὸς δίκαιοι κατασταθήσονται οἱ πολλοί».

ο Διόδωρος τονίζει ότι το σφάλμα του Αδάμ (του ενός ανθρώπου) υπήρξε η παρακοή προς το Θεό, ενώ ο Χριστός έδειξε υπακοή προς το Θεό Πατέρα, οδηγούμενος στην ενσάρκωση και στο θείο πάθος. Με αυτόν τον τρόπο η υπακοή νίκησε την παρακοή. Στην ερμηνεία του ο Διόδωρος χρησιμοποιεί το χωρίο 2:8 της Προς Φιλιππησίους επιστολής. Εφαρμόζει επομένως την μέθοδο ερμηνείας της Γραφής διά της Γραφής, μιας μεθόδου που τόσο οι Ιουδαίοι όσο και οι χριστιανοί ήταν ένθερμοι υποστηρικτές.

Διόδωρος Ταρσού, Είς τήν πρός Ρωμαίους, 5,18 – 19

    Ἐξετάσας καὶ διαγυμνάσας τήν τε διὰ τοῦ Ἀδὰμ προστριβεῖσαν ἀνθρώποις ζημίαν καὶ τὴν παρὰ τοῦ κυρίου δωρηθεῖσαν εὐεργεσίαν, ἐπάγει λοιπὸν ἀποφατικώτερον διδάσκων, ὡς τοῦ μὲν Ἀδὰμ κατέκρινε καὶ ἐθανάτωσεν ἀνθρώπους τὸ παράπτωμα, τοῦ δὲ κυρίου ἐζωοποίησε τὸ δικαίωμα. τί δὲ τοῦ Ἀδὰμ τὸ παράπτωμα; <ἡ παρακοή.> τί δὲ τοῦ κυρίου τὸ δικαίωμα; <ἡ ὑπακοή> ἣν ὑπήκουσε τῷ πατρὶ κατὰ τὸ ἐνανθρωπῆσαι καὶ παθεῖν ὑπὲρ ἀνθρώπων, καθὼς ἐν ἑτέροις ὁ ἀπόστολός φησι· <σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ.> ὥστε ἡ ὑπακοὴ καθεῖλε τὴν παρακοὴν καὶ τῷ βελτίστῳ τὸ χείριστον κατηγωνίσατο.

 

 

Η περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης θεωρία του Άνσελμου και η ανατολική παράδοση

    Αναμφισβήτητα δεν φαντάζει αδιανόητο για έναν σημερινό λόγιο το να ισχυριστεί ότι η Δύση μετά την εποχή του Αυγουστίνου (ίσως και πριν) άρχισε δειλά δειλά να βαδίζει θεολογικά σε άλλον δρόμο. Η Ρώμη ως η πρωτεύουσα της Παλαιάς Αυτοκρατορίας ήταν έντονα επηρεασμένη από τον νομικό πολιτισμό που είχε δημιουργήσει και τις νομικές βάσεις που είχε θέσει όλους τους προγενέστερους αιώνες. 

    Αυτός ο πολιτισμός επηρέασε και την θεολογία. Για τον ιερό Αυγουστίνο η ανθρωπότητα είναι ένοχη διότι όταν πρωτοαμάρτησε ο Αδάμ μαζί του αμάρτησε και όλο το ανθρώπινο γένος. Τέτοιες νομικές θεωρήσεις μπορεί να βρει κανείς αρκετές στο έργο του ιερού πατρός.

     Όσο αφορά το μείζον θέμα και κεφάλαιο της πίστης, δεν εννοούμε άλλο από αυτό της ενσάρκωσης του Λόγου, αυτό το νομικό πνεύμα φτάνει στο αποκορύφωμά του στη Δύση με την θεωρία περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης του Ανσέλμου Καντέρμπερι.

     Στο έργο του Cur Deus Homo ο Άνσελμος προσπάθησε να υποστηρίξει με λογικά επιχειρήματα την αναγκαιότητα της ενανθρώπησης του Θεού. Η θεία δικαιοσύνη μετά την πτώση και την αμαρτία της ανθρωπότητας απαιτούσε ικανοποίηση (satisfactio). Ο άνθρωπος ως αδύνατο ον μπροστά στον αΐδιο και παντοδύναμο Θεό αδυνατούσε να εκπληρώσει μόνος του αυτήν την ικανοποίηση, με αποτέλεσμα ο ίδιος ο Θεός να στείλει τον Υιό του (τον Χριστό) στη γη και αυτός να υποστεί την σταύρωση. Κατά αυτόν τον τρόπο η Θεία Δικαιοσύνη θα μπορούσε να λάβει την ικανοποίηση που απαιτούνταν για να επανορθώσει ο άνθρωπος για χάρη του Θεού. 

     Από την άλλη μεριά, στην θεώρηση του Ιωάννη Χρυσοστόμου, ενός ανατολικού άγιου και Πατέρα της Εκκλησίας, παρατηρούμε ένα Θεό πιο σπλαχνικό και πραγματικά Πατέρα. Στην Ε΄ ομιλία του στην Προς Εβραίους επιστολή αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Ὁ οὕτω μέγας, ὁ ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης, ὁ ὢν χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως, ὁ τοὺς αἰῶνας πεποιηκὼς, ὁ ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, οὗτος ἠθέλησε καὶ ἐσπούδασεν ἀδελφὸς ἡμῶν ἐν ἅπασι γενέσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ἀγγέλους ἀφῆκε καὶ τὰς ἄνω δυνάμεις, καὶ πρὸς ἡμᾶς κατῆλθε, καὶ ἡμῶν ἐπελάβετο. Σκόπει δὲ καὶ ὅσα εἰργάσατο ἀγαθά· θάνατον ἔλυσε, τοῦ διαβόλου τῆς τυραννίδος ἐξέβαλεν ἡμᾶς, δουλείας ἀπήλλαξεν, ἀδελφὸς γενόμενος ἐτίμησεν».

    Ο Υιός είναι ο μόνος πραγματικά πιστός αρχιερέας της κτίσης: «ἀρχιερεὺς γάρ ἐστι μόνος πιστὸς ὁ Υἱὸς, δυνάμενος τούτους, ὧν ἐστιν ἀρχιερεὺς, ἀπαλλάξαι τῶν ἁμαρτημάτων. Ἵν' οὖν προσενέγκῃ θυσίαν δυναμένην ἡμᾶς καθαρίσαι, διὰ τοῦτο γέγονεν ἄνθρωπος». Ο Θεός προβαίνει στην οικονομία από αγάπη και φιλανθρωπία και αυτή είναι η μόνη αιτία που προβαίνει στην οικονομία αυτή: «Διὰ τοῦτο, φησὶ, τὴν σάρκα ἀνέλαβε τὴν ἡμετέραν, διὰ φιλανθρωπίαν μόνον, ἵνα ἐλεήσῃ ἡμᾶς. Οὐδὲ γάρ ἐστιν ἄλλη τις αἰτία τῆς οἰκονομίας, ἢ μόνη αὕτη· εἶδε γὰρ χαμαὶ ἐῤῥιμμένους, ἀπολλυμένους, ὑπὸ τοῦ θανάτου τυραννουμένους, καὶ ἠλέησεν».

      Οι δύο αυτές διαφορετικές θεολογικές θεωρήσεις της οικονομίας της ενσάρκωσης, του Ανσέλμου και του Ιωάννη Χρυσοστόμου, όταν κοινωνικοποιηθούν και ενταχθούν στον κοινωνικό βίο πολλές φορές υποσυνείδητα ως στάσεις ζωής, θεωρούμε ότι δημιουργούν και διαφορετικούς πολιτισμούς και ανθρώπους. Άλλες δομές. Κρατικές, οικονομικές, κοινωνικές.

Χριστός Ετέχθη.