Η περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης θεωρία του Άνσελμου και η ανατολική παράδοση

    Αναμφισβήτητα δεν φαντάζει αδιανόητο για έναν σημερινό λόγιο το να ισχυριστεί ότι η Δύση μετά την εποχή του Αυγουστίνου (ίσως και πριν) άρχισε δειλά δειλά να βαδίζει θεολογικά σε άλλον δρόμο. Η Ρώμη ως η πρωτεύουσα της Παλαιάς Αυτοκρατορίας ήταν έντονα επηρεασμένη από τον νομικό πολιτισμό που είχε δημιουργήσει και τις νομικές βάσεις που είχε θέσει όλους τους προγενέστερους αιώνες. 

    Αυτός ο πολιτισμός επηρέασε και την θεολογία. Για τον ιερό Αυγουστίνο η ανθρωπότητα είναι ένοχη διότι όταν πρωτοαμάρτησε ο Αδάμ μαζί του αμάρτησε και όλο το ανθρώπινο γένος. Τέτοιες νομικές θεωρήσεις μπορεί να βρει κανείς αρκετές στο έργο του ιερού πατρός.

     Όσο αφορά το μείζον θέμα και κεφάλαιο της πίστης, δεν εννοούμε άλλο από αυτό της ενσάρκωσης του Λόγου, αυτό το νομικό πνεύμα φτάνει στο αποκορύφωμά του στη Δύση με την θεωρία περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης του Ανσέλμου Καντέρμπερι.

     Στο έργο του Cur Deus Homo ο Άνσελμος προσπάθησε να υποστηρίξει με λογικά επιχειρήματα την αναγκαιότητα της ενανθρώπησης του Θεού. Η θεία δικαιοσύνη μετά την πτώση και την αμαρτία της ανθρωπότητας απαιτούσε ικανοποίηση (satisfactio). Ο άνθρωπος ως αδύνατο ον μπροστά στον αΐδιο και παντοδύναμο Θεό αδυνατούσε να εκπληρώσει μόνος του αυτήν την ικανοποίηση, με αποτέλεσμα ο ίδιος ο Θεός να στείλει τον Υιό του (τον Χριστό) στη γη και αυτός να υποστεί την σταύρωση. Κατά αυτόν τον τρόπο η Θεία Δικαιοσύνη θα μπορούσε να λάβει την ικανοποίηση που απαιτούνταν για να επανορθώσει ο άνθρωπος για χάρη του Θεού. 

     Από την άλλη μεριά, στην θεώρηση του Ιωάννη Χρυσοστόμου, ενός ανατολικού άγιου και Πατέρα της Εκκλησίας, παρατηρούμε ένα Θεό πιο σπλαχνικό και πραγματικά Πατέρα. Στην Ε΄ ομιλία του στην Προς Εβραίους επιστολή αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Ὁ οὕτω μέγας, ὁ ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης, ὁ ὢν χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως, ὁ τοὺς αἰῶνας πεποιηκὼς, ὁ ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς καθήμενος, οὗτος ἠθέλησε καὶ ἐσπούδασεν ἀδελφὸς ἡμῶν ἐν ἅπασι γενέσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ἀγγέλους ἀφῆκε καὶ τὰς ἄνω δυνάμεις, καὶ πρὸς ἡμᾶς κατῆλθε, καὶ ἡμῶν ἐπελάβετο. Σκόπει δὲ καὶ ὅσα εἰργάσατο ἀγαθά· θάνατον ἔλυσε, τοῦ διαβόλου τῆς τυραννίδος ἐξέβαλεν ἡμᾶς, δουλείας ἀπήλλαξεν, ἀδελφὸς γενόμενος ἐτίμησεν».

    Ο Υιός είναι ο μόνος πραγματικά πιστός αρχιερέας της κτίσης: «ἀρχιερεὺς γάρ ἐστι μόνος πιστὸς ὁ Υἱὸς, δυνάμενος τούτους, ὧν ἐστιν ἀρχιερεὺς, ἀπαλλάξαι τῶν ἁμαρτημάτων. Ἵν' οὖν προσενέγκῃ θυσίαν δυναμένην ἡμᾶς καθαρίσαι, διὰ τοῦτο γέγονεν ἄνθρωπος». Ο Θεός προβαίνει στην οικονομία από αγάπη και φιλανθρωπία και αυτή είναι η μόνη αιτία που προβαίνει στην οικονομία αυτή: «Διὰ τοῦτο, φησὶ, τὴν σάρκα ἀνέλαβε τὴν ἡμετέραν, διὰ φιλανθρωπίαν μόνον, ἵνα ἐλεήσῃ ἡμᾶς. Οὐδὲ γάρ ἐστιν ἄλλη τις αἰτία τῆς οἰκονομίας, ἢ μόνη αὕτη· εἶδε γὰρ χαμαὶ ἐῤῥιμμένους, ἀπολλυμένους, ὑπὸ τοῦ θανάτου τυραννουμένους, καὶ ἠλέησεν».

      Οι δύο αυτές διαφορετικές θεολογικές θεωρήσεις της οικονομίας της ενσάρκωσης, του Ανσέλμου και του Ιωάννη Χρυσοστόμου, όταν κοινωνικοποιηθούν και ενταχθούν στον κοινωνικό βίο πολλές φορές υποσυνείδητα ως στάσεις ζωής, θεωρούμε ότι δημιουργούν και διαφορετικούς πολιτισμούς και ανθρώπους. Άλλες δομές. Κρατικές, οικονομικές, κοινωνικές.

Χριστός Ετέχθη.

Ο Thomas F. Torrance περί της ελεύσεως του Χριστού

   Καλά Χριστούγεννα σε όλους τους αναγνώστες. Μιας και τα Χριστούγεννα πλησιάζουν, σκεφτήκαμε να ανεβάσουμε ένα ενδιαφέρον χωρίο από το έργο ενός γνωστού δογματολόγου, του Thomas F. Torrance, περί της έλευσης του Χριστού, που βρήκαμε στο διαδίκτυο. 

     Ο Χριστός δεν ήρθε με δύναμη και δόξα στον κόσμο ως άλλος πολιτικός κοσμικός ηγέτης, αλλά ταπεινωμένος και αδύναμος νικάει πάντα μέσω του Σταυρού και προσκαλεί όλα τα όντα να τον ακολουθήσουν, ει θέλουν, μέχρι την δεύτερη του έλευση, την δεύτερή του παρουσία επί της γης.

"In his first Advent Jesus came not with glory and power but in grace and humiliation. He came in such a way to enter into our guilty human life and to heal it from within by His suffering and death on the Cross. God could have destroyed all evil by a single stroke of his hand, but far from saving or healing man that would have destroyed mankind altogether along with sin and evil. Therefore God took a different course altogether. In His infinite mercy and patience He stooped down in Jesus Christ, and entered into our sinful human life with all its proud self-sufficiency and incurable self-will, and when in enmity against God and in proud rebellion against His grace man crucified Jesus on the Cross, God took that Cross and made it the instrument for the healing of the nations. And so it is by the same Cross preached among all nations that God in Christ patiently seeks and saves the lost. It is because He wants all men to be saved that Christ has planted His Cross in the midst of history and through His Cross is still at work in the midst of history, so that in a very real sense all history is gathered into the passion of Christ. He has postponed His coming in power and glory because He wants to rule over the hearts of men from His Cross; He wants first to meet with every man at His Cross, there to release him from his sin and guilt, there to ask of him the love of his heart, and there to remake him as God’s dear child. But this time which God has given for the preaching of the Gospel to all nations, time for repentance and decision, does not go on for ever. It will have an end, for Jesus Christ will return in power to fulfill what He has promised, to undo the past, and to make all things new".

Δείτε εδώ. 

Ο Γρηγόριος Νύσσης για την αρειανική έριδα

       Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή της ατμόσφαιρας στα στενά και στους δημόσιους χώρους της Κωνσταντινούπολης λίγο μετά τα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ. Η αρειανική αίρεση βρίσκεται στο κορυφαίο ιστορικά σημείο εξάπλωσής της, ενώ η πλειονότητα των επισκόπων και του πληθυσμού της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είναι αρειανικών ή ημι-αρειανικών πεποιθήσεων.

     Στην ομιλία του ΠΕΡΙ ΘΕΟΤΗΤΟΣ ΥΙΟΥ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, ο Γρηγόριος Νύσσης υποστηρίζει ότι όλοι οι δρόμοι της πόλης (προφανώς εννοεί την Κωνσταντινούπολη) είναι πλημμυρισμένοι από αυτήν την διαμάχη, στην οποία μάλιστα δηλώνει παραπονούμενος ότι συμμετέχουν και άνθρωποι από κατώτερα κοινωνικά στρώματα, ως μη όφειλαν. Όπου κι αν πας, όποιο στενό κι αν γυρίσεις, ακόμα και αν πας να πάρεις ψωμί, ο αρειανός παντωπόλης/φούρναρης θα σου πει «Μείζων ο Πατήρ και υποχείριος ο Υιός», ενώ αν χρειάζεσαι ξεκούραση και επισκέφτηκες το λουτρό για χαλάρωμα, τότε η φράση που θα λάβεις ως απάντηση στο ερώτημά σου αν το λουτρό είναι έτοιμο, θα είναι «ο Υιός προέρχεται εξ ουκ όντων».

         Δύσκολη, αν μη τι άλλο, η κατάσταση στην Κωνσταντινούπολη για τους ορθόδοξους πιστούς εκείνη την εποχή...

PG 46, 557B 

 Πάντα γὰρ τὰ κατὰ τὴν πόλιν τῶν τοιούτων πεπλήρωται, οἱ στενωποὶ, αἱ ἀγοραὶ, αἱ πλατεῖαι, τὰ ἄμφοδα· οἱ τῶν ἱματίων κάπηλοι, οἱ ταῖς τραπέζαις ἐφεστηκότες, οἱ τὰ ἐδώδιμα ἡμῖν ἀπεμπολοῦντες. Ἐὰν περὶ τῶν ὀβολῶν ἐρωτήσῃς, ὁ δέ σοι περὶ γεννητοῦ καὶ ἀγεννήτου ἐφιλοσόφησε· κἂν περὶ τιμήματος ἄρτου πύθοιο, Μείζων ὁ Πατὴρ, ἀποκρίνεται, καὶ ὁ Υἱὸς ὑποχείριος. Εἰ δὲ, Τὸ λουτρὸν ἐπιτήδειόν ἐστιν, εἴποις, ὁ δὲ ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν εἶναι διωρίσατο. Οὐκ οἶδα τί χρὴ τὸ κακὸν τοῦτο ὀνομάσαι, φρενῖτιν ἢ μανίαν, ἤ τι τοιοῦτον κακὸν ἐπιδήμιον, ὃ τῶν λογισμῶν τὴν παραφορὰν ἐξεργάζεται.